اعتراضات میدان تیان آن من 1989 چین

دهه 1980 در چین دوره ای از اصلاحات اقتصادی و اجتماعی بود. پنگ شیائوپینگ سیاست های موسوم به «چهار مدرن سازی» را اجرایی کرده بود که رشد اقتصادی چشمگیری به همراه داشت اما همزمان باعث ایجاد مشکلات اجتماعی و اقتصادی شد. تورم بالا فساد دولتی و نارضایتی عمومی به ویژه میان جوانان تحصیل کرده فضای مساعدی برای شکل گیری اعتراضات فراهم آورد. در حوزه سیاسی جناح اصلاح طلب به رهبری هو یائوبانگ خواهان گشایش سیاسی و آزادی های بیشتر بود در حالی که جناح محافظه کار به رهبری لی پنگ معتقد بود هرگونه تغییر می تواند ثبات کشور را تهدید کند. این شکاف ها و تضادها زمینه آغاز اعتراضات گسترده را فراهم کرد.

عوامل خارجی نیز نقش مهمی در تحریک این اعتراضات داشتند. جنبش های دموکراسی در فیلیپین و تایوان و دسترسی روزافزون به رسانه ها و تلویزیون دانشجویان چینی را با مفاهیم آزادی و حقوق شهروندی آشنا کرد. افزایش تعداد تلویزیون ها در چین و پوشش اخبار بین المللی باعث شد دانشجویان الگوبرداری از جنبش های جهانی برای مطالبه دموکراسی و عدالت اجتماعی را آغاز کنند.

شروع اعتراضات و نقش دانشجویان

مرگ ناگهانی هو یائوبانگ در 15 آوریل 1989 جرقه اولیه اعتراضات بود. هو یائوبانگ به عنوان یک اصلاح طلب شناخته می شد و حمایت او از آزادی های سیاسی باعث محبوبیتش در میان دانشجویان و جوانان شده بود. در پی مرگ او دانشجویان ابتدا برای سوگواری گرد هم آمدند اما به سرعت این تجمع به اعتراض علیه فساد و محدودیت های سیاسی تبدیل شد. آن ها خواستار آزادی مطبوعات پاسخگویی مقامات و اصلاحات سیاسی بودند و به تدریج حمایت روشنفکران کارگران و دیگر اقشار جامعه را جلب کردند.

اعتراضات دانشجویی ابتدا در دانشگاه های پکن آغاز شد و به سرعت در سراسر شهر و سپس به 400 شهر دیگر چین گسترش یافت. دانشجویان از تاکتیک های اعتصاب غذا تجمعات مسالمت آمیز و تحصن برای جلب توجه مقامات استفاده کردند. هرچند در ابتدا برنامه مشخصی برای مذاکره نداشتند اما با گسترش اعتراضات مطالبات آنها به تدریج شفاف تر و سازمان یافته تر شد. حمایت عمومی فشار بر دولت را افزایش داد و مقامات مجبور به واکنش شدند.

در این مرحله اختلافات میان جناح های حزب کمونیست نیز آشکار شد. ژائو زیانگ دبیرکل اصلاح طلب حزب خواستار برخورد نرم و گفتگو با دانشجویان بود در حالی که لی پنگ و جناح محافظه کار بر سرکوب قاطع تأکید داشتند. این شکاف ها در تصمیم گیری های سیاسی تأثیر مستقیم بر سرنوشت اعتراضات داشت و در نهایت به اعلام حکومت نظامی منجر شد.

گسترش اعتراضات و اعتصاب غذا

با نزدیک شدن سفر میخائیل گورباچف به چین در ماه مه 1989 اعتراضات شدت گرفت. شمار معترضان به بیش از یک میلیون نفر رسید و دانشجویان دست به اعتصاب غذا زدند. اعتصاب غذا نه تنها توجه داخلی بلکه حمایت بین المللی را نیز جلب کرد و فشار بر مقامات چین را افزایش داد. در این مرحله معترضان نه تنها خواستار اصلاحات سیاسی بلکه به مبارزه با فساد رعایت حقوق اقتصادی و اجتماعی و شفافیت بیشتر مقامات پرداختند.

اعتراضات به سرعت از پکن به حدود 400 شهر دیگر چین گسترش یافت و جمعیت شرکت کننده شامل دانشجویان کارگران روشنفکران و برخی کارمندان دولت بود. این اتحاد اجتماعی نگرانی دولت را بیشتر کرد و به شدتگیری تنش ها انجامید. مقامات دولت ترکیبی از تاکتیک های نرم و سختگیرانه را به کار گرفتند از مذاکرات محدود تا اعمال فشار برای متفرق کردن جمعیت.

اعتصاب غذا و اقدامات مسالمت آمیز دانشجویان پیامدهای فرهنگی و سیاسی نیز داشت. این رویداد توجه رسانه های بین المللی را به خود جلب کرد و تصاویر و گزارش ها از میدان تیان آن من معترضان و شرایط سخت آن ها به نماد مقاومت در برابر سرکوب و استبداد تبدیل شد.

اعلام حکومت نظامی و تصمیم سرکوب

در 20 مه 1989 با افزایش اعتراضات و شکست مذاکرات میان دانشجویان و مقامات دولت چین تحت رهبری جناح محافظه کار حکومت نظامی در پکن اعلام کرد. تا 300٬000 سرباز به پایتخت اعزام شدند تا کنترل اوضاع را در دست گیرند. ژائو زیانگ که مخالف سرکوب بود از قدرت برکنار و تحت حصر خانگی قرار گرفت. این تصمیم نمایانگر شکاف عمیق میان اصلاح طلبان و محافظه کاران بود و مسیر اعتراضات را به سوی خشونت و سرکوب نظامی تغییر داد.

اعلام حکومت نظامی باعث شد که مقامات تمامی نقاط استراتژیک شهر و مسیرهای منتهی به میدان تیان آن من را تحت کنترل قرار دهند. نیروهای پلیس و ارتش آموزش دیده و مسلح به تانک و نفربر آماده سرکوب هرگونه مقاومت شدند. پیش بینی ها حاکی از آن بود که معترضان هیچ گونه امکان مقابله نظامی ندارند اما عزم دانشجویان و حمایت مردم مانع اجرای سریع و بدون دردسر برنامه سرکوب شد.

عملیات نظامی و کشتار میدان تیان آن من

در شب سوم ژوئن و صبح چهارم ژوئن ارتش آزادی بخش خلق با تانک ها و خودروهای زرهی وارد میدان شد و مسیرهای منتهی به مرکز پکن را پاکسازی کرد. ابتدا از گاز اشک آور و تیرهای پلاستیکی استفاده شد اما مقاومت معترضان باعث شد شلیک مستقیم آغاز شود. تعداد دقیق کشته شدگان مشخص نیست اما برآوردها از چند صد تا بیش از بیست هزار نفر حکایت دارد و هزاران نفر زخمی شدند. بسیاری از رهبران دانشجویی یا زندانی و یا تبعید شدند و برخی کارگران و شهروندان نیز در مسیرها و خیابان های اطراف میدان کشته شدند.

تصاویر مشهور از جمله عکس مرد تانکی که یک معترض ناشناس جلوی تانک ها ایستاده بود به نمادی جهانی از مقاومت و شجاعت در برابر استبداد تبدیل شد. این تصاویر به همراه گزارش های بین المللی سرکوب گسترده و خشونت آمیز دولت چین را به جهان نشان داد.

پیامدها و اثرات بلندمدت

اعتراضات میدان تیان آن من پیامدهای داخلی و بین المللی گسترده ای داشت. دولت چین اصلاحات سیاسی را متوقف کرد و کنترل شدید بر مطبوعات و رسانه ها اعمال نمود. از سوی دیگر اصلاحات اقتصادی ادامه یافت و دولت تلاش کرد با بهبود شرایط معیشتی مشروعیت خود را حفظ کند. کشورهای غربی تحریم های اقتصادی و نظامی علیه چین وضع کردند و رسانه های بین المللی سرکوب را «کشتار» نامیدند.

این رویداد محدودیت های آزادی بیان و فعالیت های مدنی را در چین به شدت افزایش داد و تا امروز بحث و پژوهش در مورد این حادثه در داخل چین بسیار محدود و سانسورشده باقی مانده است. اعتراضات میدان تیان آن من به عنوان یک نقطه عطف در تاریخ معاصر چین یادآور تضاد میان رشد اقتصادی و محدودیت های سیاسی است و تأثیرات آن بر نسل های بعدی هنوز قابل مشاهده است.

شخصیت های کلیدی و نقش آن ها

در این اعتراضات رهبران دانشجویی مانند Wu’erkaixi Chai Ling Wang Dan و Shen Tong نقش اصلی را داشتند. در جناح سیاسی شخصیت هایی مانند دنگ شیائوپینگ لی پنگ و ژائو زیانگ تعیین کننده بودند. دنگ شیائوپینگ رهبر شماره یک چین و مدافع سرکوب قاطع بود در حالی که ژائو زیانگ به دنبال گفتگو و مصالحه بود. روشنفکران کارگران و دیگر شهروندان نیز نقش های مهمی در پشتیبانی و همراهی با جنبش داشتند. اتحاد میان این گروه ها باعث شد اعتراضات شکل گسترده و تأثیرگذار پیدا کند.

اعتراضات میدان تیان آن من 1989 چین

اعتراضات میدان تیان آن من با سرکوب خشونت آمیز پایان یافت و تأثیرات گسترده داخلی و بین المللی به همراه داشت. این واقعه نشان داد که تضاد میان اصلاحات اقتصادی و محدودیت های سیاسی می تواند به بحران های بزرگ اجتماعی و سیاسی منجر شود. سرکوب اعتراضات محدود شدن آزادی های مدنی و ایجاد سانسور شدید در چین از جمله پیامدهای بلندمدت این حادثه بود. با وجود گذشت بیش از سه دهه اعتراضات تیان آن من همچنان یکی از حساس ترین و تاثیرگذارترین رخدادهای تاریخ معاصر چین به شمار می رود.